γράφει ο Δημήτριος Γκόγκας
Ύστερα από την «λήψη» μιας πληροφορίας ότι μετά τον Εμφύλιο πόλεμο, κάτοικος του Στρυμονικού με προσφυγική καταγωγή, υπέβαλλε αίτημα (δεν υπάρχει γραπτή μαρτυρία) προς αρμοδίους για την απομάκρυνση από την Κοινότητα του Στρυμονικού των ντόπιων κατοίκων, αμφισβητώντας την «ελληνικότητά» τους, άρχισα να ψάχνω στο διαδίκτυο, με αναφορές σε έγκυρες πηγές (ιστοσελίδες- διαδικτυακά βιβλία, αποσπάσματα συγγραμμάτων κ.α) προκειμένου να βρω κάτι που θα στήριζε αυτή την πληροφορία ή θα αποδείκνυε ότι η μαρτυρία αυτή αποτελεί ένα ψεύδος.
Ας δούμε, ας διαβάσουμε λοιπόν
τα αποτελέσματα αυτής της μικρής «έρευνας»
Στις Σέρρες, όπως και σε άλλες περιοχές
της Μακεδονίας, οι εντάσεις μεταξύ των ελληνικών πληθυσμών (ιδιαίτερα των
προσφύγων) και των ντόπιων σλαβόφωνων οικογενειών κορυφώθηκαν κυρίως κατά την
περίοδο της Κατοχής και του Εμφυλίου Πολέμου (1941-1949). Η διαμάχη δεν είχε
μόνο πολιτικό χαρακτήρα, αλλά πυροδοτήθηκε από:
·
Ιδεολογικές συγκρούσεις: Κατά τον Εμφύλιο,
πολλοί σλαβόφωνοι συντάχθηκαν με το ΚΚΕ και σχηματισμούς που υποστηρίζονταν από
γειτονικά κομμουνιστικά καθεστώτα. Οι πρόσφυγες, έχοντας βιώσει τον ξεριζωμό
και συχνά προσκείμενοι στις κυβερνητικές δυνάμεις, τους θεωρούσαν απειλή για
την εθνική ακεραιότητα.
·
Κτηματικές διαφορές: Οι πρόσφυγες
εγκαταστάθηκαν σε αγροτικές εκτάσεις που για χρόνια χρησιμοποιούσαν οι ντόπιοι,
οδηγώντας σε έριδες για τα ανταλλάξιμα κτήματα και την κατανομή της γης.
Ιστορικά, ανάλογες
αντιπαραθέσεις αναλύονται σε βάθος στη μελέτη του Ραϋμόνδου Αλβανού,
«Σλαβόφωνοι και Πρόσφυγες: Κράτος και Πολιτικές ταυτότητες στη Μακεδονία του
Μεσοπολέμου» και σε επιστημονικά άρθρα που αφορούν τις οικονομικές και
πολιτικές συνιστώσες της διαμάχης στη Μακεδονία.
Στην κοινότητά μας λοιπόν, το Στρυμονικό
Σερρών (το παλιό Όρλιακο, μια και μιλάμε για την εποχή των προσφύγων), οι
εντάσεις μεταξύ των ντόπιων (γηγενών) και των προσφύγων ακολούθησαν το
γενικότερο μοτίβο της Κεντρικής Μακεδονίας, αλλά απέκτησαν ιδιαίτερα οξυμένο
χαρακτήρα λόγω της δημογραφικής πίεσης και της διανομής των κτημάτων, αλλά και της
χέρσας γης. Αν και το Στρυμονικό ήταν ένα ιστορικό, μεγάλο χωριό με έντονο
ντόπιο στοιχείο, η άφιξη Μικρασιατών και Θρακών προσφύγων τη δεκαετία του 1920
ανέτρεψε τις ισορροπίες, οδηγώντας σε μεταπολεμικές πολιτικές και κοινωνικές
αντιπαραθέσεις:
Τι λοιπόν παρατήρησα; Αρχικά τη
ρίζα της διαμάχης: Η γη και ο Μεσοπόλεμος. Η πίεση για τα κτήματα: Οι πρόσφυγες
εγκαταστάθηκαν στην περιφέρεια του χωριού και διεκδίκησαν καλλιεργήσιμες
εκτάσεις. Οι ντόπιοι, πολλοί από τους οποίους ήταν σλαβόφωνοι ή δίγλωσσοι,
ένιωσαν ότι απειλούνται οι περιουσίες τους και τα βοσκοτόπια αλλά και περιοχές
χέρσες, που χρησιμοποιούσαν για χρόνια. Ακολούθως ο πολιτικός διαχωρισμός: Ήδη
από τον Μεσοπόλεμο, οι πρόσφυγες ταυτίστηκαν με τον Βενιζελισμό, ενώ οι ντόπιοι
στράφηκαν μαζικά προς την αντιβενιζελική παράταξη ή, αργότερα, προς την
αριστερά, ως μέσο άμυνας απέναντι στην κρατική εύνοια που απολάμβαναν οι
έποικοι.
Σημαντικό στοιχείο της διαμάχης
ήταν: Η Κατοχή και η «Εθνική» vs
«Αριστερή» Ταυτότητα. Κατά τη
διάρκεια της Κατοχής (1941-1944), η περιοχή βρέθηκε υπό γερμανική διοίκηση (σε
αντίθεση με την Ανατολική Μακεδονία που ήταν υπό βουλγαρική), αλλά οι
εσωτερικές έριδες παρέμεναν ζωντανές. Οι πρόσφυγες οργανώθηκαν κυρίως σε
εθνικιστικά σώματα (όπως οι οργανώσεις του Αντών Τσαούς ή τοπικές ομάδες ασφαλείας)
για να προστατευτούν. Πολλοί ντόπιοι, λόγω της περιθωριοποίησης που ένιωθαν από
το κράτος, εντάχθηκαν στο ΕΑΜ-ΕΛΑΣ, μετατρέποντας την παλιά κτηματική διαφορά
σε ένοπλη ιδεολογική σύγκρουση.
Αντίποινα
και Λευκή Τρομοκρατία: Αμέσως μετά την απελευθέρωση και κατά τη
διάρκεια του Εμφυλίου, το Στρυμονικό έζησε τη βία των κρατικών και παρακρατικών
δεξιών ομάδων (που στελεχώνονταν κυρίως από πρόσφυγες). Οι ντόπιοι που είχαν
αριστερά φρονήματα ή σλαβική γλωσσική εγγύτητα στοχοποιήθηκαν ως «αντεθνικώς
δρώντες» ή υποστηρικτές των ανταρτών του ΔΣΕ. Η κοινωνική απομόνωση: Στη μεταπολεμική περίοδο, η διαμάχη
δεν εκδηλωνόταν πλέον με ανοιχτές μάχες, αλλά με βαθύ κοινωνικό διχασμό. Οι
γάμοι μεταξύ προσφύγων και ντόπιων στο χωριό ήταν σπάνιοι για δεκαετίες, ενώ η
καχυποψία για το ποιος βοήθησε ποιον κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του '40
παρέμεινε ζωντανή στις μνήμες των παλαιότερων οικογενειών.
Σήμερα φυσικά , αυτές οι αντιθέσεις έχουν ξεπεραστεί πλήρως μέσω της επιμειξίας των πληθυσμών και της κοινής τοπικής ταυτότητας. Οι κάτοικοι του Στρυμονικού ζούνε πλέον απολύτως αρμονικά συνθέτοντας μια ειρηνική και προοδευτική κοινωνία.
Ας φιλοσοφήσουμε λίγο γύρω από την πληροφορία ότι κάποιος,
κάποτε, αιτήθηκε την απομάκρυνση του ντόπιου πληθυσμού από το Στρυμονικό
Σερρών.
Στη
Μακεδονία των δεκαετιών 1940–1960 υπήρχε πράγματι έντονη καχυποψία γύρω από
τους σλαβόφωνους πληθυσμούς. Μετά τον Εμφύλιο Πόλεμο (1946–1949), το ελληνικό
κράτος παρακολουθούσε στενά όσους θεωρούνταν ότι είχαν βουλγαρική ή
γιουγκοσλαβική εθνική συνείδηση, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις υπήρξαν διώξεις,
αφαιρέσεις ιθαγένειας σε άτομα που είχαν φύγει από τη χώρα και αποκλεισμοί από
δημόσιες θέσεις. Οι τοπικές κοινωνίες συχνά ήταν διχασμένες πάνω σε αυτά τα
ζητήματα.
Εάν υπήρχε κάποιος ή κάποια μέσα σε αυτό το
κλίμα αμφισβήτησης που αιτήθηκε το παραπάνω τότε ;
ü
υπέβαλε
κάποια αναφορά ή καταγγελία προς τις αρχές,
ü
αμφισβήτησε
την «εθνική συνείδηση» συγκεκριμένων κατοίκων,
ü ή τέλος, θα ζήτησε έρευνα για την καταγωγή ή τα φρονήματά τους,
Ως ιστορική παρατήρηση, οι
Πόντιοι, οι θρακιώτες και οι Μικρασιάτες πρόσφυγες και οι σλαβόφωνοι κάτοικοι
σε αρκετές περιοχές της Μακεδονίας είχαν κατά καιρούς πολιτικές και κοινωνικές
τριβές μετά το 1922 και ιδιαίτερα μετά τον Εμφύλιο. Επομένως η ιστορία που
άκουσα ή απλώς η πληροφορία, δεν είναι ασύμβατη με το ευρύτερο ιστορικό
περιβάλλον. Άρα;
Βιβλιογραφία:
ü https://ikee.lib.auth.gr/record/2262/files/gri-2003-ΑΝΤΙΠΟΙΝΑ
ΤΩΝ ΓΕΡΜΑΝΙΚΩΝ ΑΡΧΩΝ ΣΤΗ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου