Γιουφκάδες (κατ΄άλλους γιοφκάδες και γιοχάδες) στο Στρυμονικό Σερρών

   

Οι Γιουφκάδες (κατ΄άλλους γιοφκάδες και γιοχάδες) είναι ουσιαστικά σπιτικές χυλοπίτες. Καθαρή Θρακιώτικη συνταγή την κουβάλησαν στο Στρυμονικό οι Θρακιώτες πρόσφυγες. Η Ονομασία προέρχεται από την τούρκικη λέξη Yufka. (Yufka στην Τουρκία είναι ένα είδος φύλλου πολύ διαδεδομένο εκεί, με το οποίο φτιάχνουν όλες τους τις πίττες, είναι μεγάλα λεπτά φύλλα συνήθως στρογγυλά . Ψήνονται πάνω σε ένα ειδικό σκεύος με μεγάλη μαντεμένια επιφάνεια και απο κάτω έχει κάρβουνα.)
   Είναι λεπτές λουρίδες ζύμης, ξεροψημένες, τις οποίες φυλάγαμε μέσα σε μικρές πάνινες θήκες, άλλωτε στα χρόνια της φτώχειας σε παλιές καθαρές μαξιλαροθήκες, ή σε πλαστικά σκεύη καλά, ερμητκά κλειστά.  Εγώ τις έμαθα από την μητέρα μου, θρακιώτισσα στην καταγωγή από το Ζευγολατειό Σερρών.   Την παρακάλεσα και η κα Νεραντζούλα έκατσε και μαγείρεψε για μας.
   Για την παρασκευή των γιουφκάδων θυμάμαι ότι έδιναν το εβδομαδιαίο παρόν οι γυναίκες της γειτονιάς. Μαζεύονταν δηλαδή και αποφάσιζαν ότι αυτή την εβδομάδα θα κάνουν γιουφκάδες για την τάδε, την άλλη εβδομάδα γα την άλλη κοκ. Την ίδια τακτική ακολουθούσαν και για την παρασκευή του τραχανά. η εικόνα που θυμάμαι έντονα γυναίκες με κασκόλια και τσεμπέρια στο κεφάλι σκυφτές να πλάθουν ακούραστα και να κόβουν λουρίδες τους γιουφκάδες, να τα απλώνουν στον ήλιο και να κυνηγούν τα σπουργίτια που επισκέπτονταν συχνά τις δημιουργίες τους.
Τα υλικά που χρειαζόντουσαν για την παρασκευή λογικής ποσότητας Γιουφκάδων ήταν:
2 με 2,5  κιλά αλεύρι 
6- 7  αυγά
1 με 1,5  κιλό σιμιγδάλι χονδρό
 100 -120  gr μαγιά ξινή
1 ή 1,5  κιλό γάλα και 1 με 1, 5λίτρο νερό
τι κάνουμε για τις παρασκευάσουμε
 Λιώνουμε την μαγιά μας σε 1/2 λίτρο χλιαρό νερό.
 Προσθέτουμε 1 φλιτζάνι αλεύρι, έτσι ώστε να γίνει ένα σχεδόν αραιό μίγμα. Αφήνουμε την μαγιά να φουσκώσει σε ζεστό χώρο, για 1/2 ώρα περίπου.
 Βάζουμε την μαγιά, που είδη έχει φουσκώσει, σε μια λεκάνη, προσθέτουμε χλιαρό γάλα, τα αυγά και το υπόλοιπο νερό, χλιαρό κι αυτό. Ανακατεύουμε, και σταδιακά αρχίζουμε να προσθέτουμε το σιμιγδάλι και το υπόλοιπο  αλεύρι μέχρι να γίνει μια αρκετά πηχτή ζύμη (όπως η ζύμη για το σπιτικό ψωμί) Κατόπιν χωρίζουμε την ζύμη σε μικρά μπαλάκια και το καθένα το ανοίγουμε σε φύλλο λίγο χονδρό, όπως για την πίττα.Τοποθετούμε τα φύλλα σε ένα καθαρό χώρο απλωμένα πάνω σε σεντόνια ή μεγάλα καθαρά πανιά, να στεγνώσουν και να ξεραθούν. Μετά τα κόβουμε με μαχαίρι σε λωρίδες φάρδους 5 cm περίπου.Τις μεγάλες αυτές λωρίδες αυτές τις τοποθετούμε την μια πάνω στην άλλη, ανά 6αδες και τις ξανακόβουμε σε φάρδος 1cm. Μετά την κοπή τους, θα τους ξαναψήσουμε, θα τις ξαναξεράνουμε, απλωμένους επάνω στα σεντόνια να στεγνώσουν πολύ καλά για 2-3 ημέρες. ( η αλήθεια είναι ότι οι σκεπές των αποθηκών και των παραγκών γέμιζαν από σεντόνια απλωμένα με γιουφκάδες)
 Πως μαγειρεύονται; 
Οι Γιουφκάδες μαγειρεύονται μέσα σε αλατισμένο νερό, όπως τα μακαρόνια, οι χυλιπόττες και αφού βράσουν καλά, στα 20- 25 λεπτά περίπου, τους στραγγίζουμε και στην συνέχεια τους καίμε με καυτό βούτυρο ή λάδι. Είναι νοστιμότατοι με τριμμένο κατσικίσιο τυρί ή φέτα. Πολλοί τους τρώνε περιχύνοντάς τους με γάλα. Πάντως είναι απίθανο να τρως γιουφκάδες τις πολύ κρύες μέρες του χειμώνα στο Στρυμονικό

                      Στη φωτογραφία γιουφκάδες που δεν έχουν μαγειρευτεί!

Επισήμανση: Τα κείμενα που αναγράφονται σε όλες τις συνταγές είναι δικά μου, δηλαδή του Δημητρίου Γκόγκα. Οι συνταγές έχουν συλλεχθεί μετά από πολύχρονη προσπάθεια και εμπεριέχονται στο βιβλίο μου: Το φαγητό που μας ενώνει. 

Η τάξη της κας Ασημίνας Λάγκα

 Η Ασημίνα Λάγκα ήταν η δασκάλα που είχα την αίσθηση ότι ήταν αυτή που μου κέντριζε το ενδιαφέρον για μάθηση. Εδώ λοιπόν στην αναμνηστική αυτή φωτογραφία μπροστά από την είσοδο του Δημοτικού Σχολείου Στρυμονικού, η Ασημίνα Λάγκα μαζί με τους 29 μαθητές της 

·                Πετρούλα Μήτκα,
·                Δήμητρα Μόνη,
·                Αγγελος Παγώνης,
·                Γκόγκας Δημήτριος,
·                Κωνσταντίνος Γκόγκας,
·                Ιωάννης Στρουμπίνης,
·                Αθανάσιος Δεμερτζής,
·                Βασίλειος Τερμπεζίδης,
·                Νικόλαος Χατζησταυρίδης,
·                Νίκος Τουρμπεσλής,
·                 Άλκης Δουλγέρης,
·                Νίκος Δεμερτζής,
·                Άγγελος Γεωργαντάς,
·                Ευαγγελία Γκιόση,
·                Μορφούλα Τσελέπη,
·           Σαβίδης 

ας με συγχωρέσουν οι υπόλοιποι που δεν θυμάμαι τα ονόματά τους, έχω να τους δω πάνω από 30 χρόνια.........Σε σύνολο 29 μαθητών μόνο 9 κορίτσια! Τώρα, όλοι στην ηλικία των 61-62 χρόνων!

Η εποχή του θέρους στο Στρυμονικό

 γράφει ο Δημήτριος Γκόγκας 

Όταν έρχονταν το Καλοκαίρι η ζωή στο Στρυμονικό τις δεκαετίες του 1940-1990 λειτουργούσε σε γοργούς ρυθμούς. Ξεκινούσε ο Θερισμός και όλες οι οικογένειες που είχαν χωράφια με στάρι και κριθάρι έπρεπε να κατέβουν στον κάμπο για να θερίσουν. Υπήρχε τεράστια ένταση και συμμετείχαν στον θερισμό όλα τα μέλη των οικογενειών. Δεν υπήρχαν περιθώρια για ολιγωρίες. 

Θέριζαν ολάκερες ημέρες. Έπρεπε να προλάβουν κυρίως τον καιρό. Οι άνδρες χωρίς πουκάμισα ή με άσπρα και γκρι πουκάμισα ( τα χρώματα της εποχής) με ανοιγμένα στα στήθη, ιδρωμένοι και κατάκοποι πάσχιζαν να φέρουν όσο πιο γρήγορα μπορούσαν σε πέρας τον θερισμό. Δίπλα τους οι γυναίκες με το μαντήλι και το τσεμπέρι στο κεφάλι, με την ποδιά και τα μακριά φορέματα για να μην τους τσιμπούν οι μύτες από τα στάχυα, έδιναν τον δικό τους αγώνα. Τα δρεπάνια και τα δικράνια, είχαν την τιμητική τους. Δίπλα από κάθε θεριστή μαζεύονταν οι σωροί από τα στάχυα, τα έδεναν με σχοινί, σπάγκους ή σύρματα και τα έκαναν δεμάτια,  ενώ από πίσω περνούσαν αυτοί που φόρτωναν τα κάρα για να μεταφερθεί όλος ο κόπος είτε στην αυλή του σπιτιού είτε σε κάποιο αλώνι για να ξεχωρίσει το στάρι από το κορμό. Οι ώρες του μεσημεριού τους έβρισκαν στο χωράφι. Επέλεγαν ένα σκιερό μέρος πλησίον του και άνοιγαν τον μποξά και τις μαντίλες για να τοποθετήσουν επάνω το λιγοστό φαγητό τους (τηγανητές μελιτζάνες, τυρί, πιπεριές, ελιές, ζυμωτό ψωμί, καρπούζι, πεπόνι ). Δεν σταματούσαν ίσως για λίγη ώρα ύπνου κάτω από τα δένδρα. Μετά, ο κάματος συνεχίζονταν μέχρι αργά το βράδυ που γυρνούσαν πίσω, όπου τις νοικοκυρές τις περίμενε το σπίτι και οι δουλειές του. Δύσκολες εποχές. 

Αργότερα όταν έκαναν την εμφάνισή τους οι θεριστικές μηχανές (οι κουμπίνες, οι κομπίνες) τα πράγματα απλοποιήθηκαν. Ο πατέρας μου θυμάμαι που έτρεχε ολημερίς να κλείσει ραντεβού για να μπορέσει να θερίσει, ή να μάθει σε ποια περιοχή θα ήταν η κουμπίνα για να δώσει το παρόν και να κατορθώσει να θερίσει. Οι περιοχές του κάμπου, του Τσάλτεπε, του Σαλτικλή κ.α ζούσανε μαζί με τους Στρυμονικιώτες.  Οι ιδιοκτήτες τότε των μηχανών αυτών, ελλείψει χρημάτων έπαιρναν ένα τσουβάλι στάρι ανά στρέμμα ίσως και περισσότερο δεν θυμάμαι ακριβώς ή και αναλογικά ( σε σχέση με την παραγωγή του στρέμματος) Η κο(υ)μπίνα, θέριζε, ξεχώριζε το στάρι και το τοποθετούσε σε σακιά έτοιμο να μεταφερθεί στο σπίτι. Κο(υ)μπίνες στο Στρυμονικό είχαν οι οικογένειες των Τεγγελίδη, Τσιμπλινίδη και ίσως κάποιες άλλες που τώρα δεν θυμάμαι. Σήμερα ο τρόπος αυτός θερισμού συνεχίζεται με τις εξελιγμένες πλέον μηχανές. 

Το ξωκλήσι του Αγίου Χαράλαμπου στο Στρυμονικό Σερρών

  Δημήτριος Γκόγκας

 Πριν από χρόνια η κα Βούλας Κατσουρίδου, μου είχε στείλει φωτογραφίες από το ερηπωμένο ξωκκλήσι του Αγίου Χαραλάμπους, που βρίσκεται και στο ομώνυμο ρέμα στην περιοχή της Κοινότητάς μας. Ψάχνοντας στα ... βαθειά του υπολογιστή μου τις βρήκα και νομίζω πως αξίζει τον κόπο να τις δούμε όλοι μαζί. 

το νέο ξωκκλήσι που η αρχιτεκτνικη του είναι "ξένη" με το τοπίο που το φιλοξενεί

Η Φωτογραφία του Αγίου Χαραλάμπους που υπάρχει στο ξωκλήσι

«Χαρταλάτσια»: Μια συνταγή των ντόπιων του Στρυμονικού Σερρών

 γράφει ο Δημήτριος Γκόγκας 

ΥΛΙΚΑ: 

• γιαούρτι υλιστόν*, 
• 2 αυγά, 
• φρέσκο βούτυρο (αγελάδας), 
• αλάτι, 
• λάδι.

ΕΚΤΕΛΕΣΗ:

Βάλτε σε μία λεκάνη το "υλιστόν", λίγο αραιωμένο, τ’ αυγά, λίγο αλάτι και αλεύρι όσο σηκώνει και ζυμώστε τα. Όταν η ζύμη δεν κολλά στα χέρια μας, είναι έτοιμη. Αφήστε τη για περίπου 15 λεπτά κι έπειτα κόψτε τη σε μπάλες, στο μέγεθος μικρού πορτοκαλιού. Ανοίξτε φύλλα ζύμης στις διαστάσεις ενός τηγανιού, με πάχος μισό δάχτυλο. Στη συνέχεια κάψτε καλά αρκετό λάδι στο τηγάνι και τηγανίστε τα φύλλα, ένα ένα, σε μέτρια φωτιά. Αφήστε να ροδίσουν καλά και από τις δύο πλευρές. Έπειτα, τοποθετήστε τα στην πιατέλα με τον εξής τρόπο: μόλις γίνει το ένα χαρταλάτσ’ (φύλλο), αλείψτε το με βούτυρο και από τις δύο πλευρές και βάλτε το σε πιατέλα. Κάντε το ίδιο με το δεύτερο, τοποθετώντας το πάνω από το πρώτο. Συνεχίστε έτσι, ώσπου να γίνουν όλα τα φύλλα. Τρώγονται ζεστά, αλλά και κρύα, σκέτα ή με γιαούρτι.
 
*Το "υλιστόν" είναι το καλά στραγγισμένο γιαούρτι, το οποίο τρώγεται είτε αραιωμένο με νερό είτε όπως είναι. Μπορείτε να το βρείτε στα καταστηματα τροφίμων. Εάν δεν έχετε "υλιστον" για τα χαρταλάτσια, μπορείτε να χρησιμοποιήσετε στραγγιστό γιαούρτι, ανακατεμένο με λίγο απλό γιαούρτι, για να είναι λίγο ρευστό.

9 Σεπ 1942 : Τι συνέβη εκείνη την ημέρα στο Στρυμονικό Σερρών;

 

Η περιοχή του Στρυμονικού Σερρών είχε μια ιδιαιτερότητα κατά την διάρκεια του Β΄ παγκοσμίου πολέμου και την εισβολή των Γερμανών στην Ελλάδα και φυσικά στον νομό Σερρών. Ενώ λοιπόν το μεγαλύτερο μέρος του νομού Σερρών (ανατολικά του Στρυμόνα) παραχωρήθηκε από τους Ναζί στη σκληρή Βουλγαρική φασιστική κατοχή, το Στρυμονικό —λόγω της στρατηγικής του θέσης, της εγγύτητας στη Θεσσαλονίκη και της Γέφυρας του Όρλιακου— παρέμεινε υπό άμεσο Γερμανικό έλεγχο (Γερμανική Ζώνη Κατοχής Κεντρικής Μακεδονίας).
   Μέχρι όμως να φτάσουμε στην 9^η Σεπ 1942, ημέρα Τετάρτη, και σε ένα από τα πιο σκοτεινά και μαρτυρικά κεφάλαια του Στρυμονικού Σερρών, ας δούμε πολύ σύντομα τα ιστορικά γεγονότα που μας οδηγούν σε αυτή την ημέρα.
   α. Η Μάχη του Μπέλλες και των Οχυρών: Στις 6 Απριλίου 1941 ξεκινά η γερμανική εισβολή στην Ελλάδα (Επιχείρηση Μαρίτα). Το βάρος της επίθεσης δέχτηκε η Γραμμή Μεταξά στα ελληνοβουλγαρικά σύνορα (οροσειρά Μπέλλες και οχυρό Ρούπελ)
 β. Η κατάρρευση του μετώπου: Παρά την ηρωική αντίσταση των Ελλήνων στρατιωτών, οι γερμανικές μεραρχίες «πάντσερ» κατάφεραν να υπερκεράσουν τα οχυρά μέσω του γιουγκοσλαβικού εδάφους. Κατηφορίζοντας προς την κοιλάδα του Στρυμόνα, οι Γερμανοί κατέλαβαν αμέσως το Στρυμονικό  ενώ μέχρι και τις 9 Απριλίου 1941 είχε καταληφθεί και η πόλη των Σερρών.
 
Το χρονικό της 9^ης Σεπ 1942, ημέρα Τετάρτη
 
     Κατά την υποχώρηση από το πολεμικό μέτωπο και διάλυση του ελληνικού στρατού τον Απρίλιο του 1941, πολλοί κάτοικοι του Στρυμονικού (αλλά και στρατιώτες που επέστρεφαν από το μέτωπο) μάζεψαν και έκρυψαν όπλα, σφαίρες και χειροβομβίδες. Το υλικό αυτό φυλασσόταν σε κρύπτες, μαντριά και αμπάρια (αποθήκες σιταριών και άλλων δημητριακών), με σκοπό να χρησιμοποιηθεί από τα πρώτα αντιστασιακά σώματα που άρχισαν να οργανώνονται στα Κερδύλια όρη, την περιοχή της Βισαλτίας και την ευρύτερη περιοχή του Ν. Σερρών. Οι Γερμανοί διενεργούσαν τακτικές, ξαφνικές εφόδους (μπλόκα) σε όλα χωριά της περιοχής. Στις 9 Σεπτεμβρίου 1942, μετά από έρευνα σε σπίτια του χωριού, οι κατοχικές δυνάμεις εντόπισαν τον παράνομο οπλισμό. Με βάση τις γερμανικές διαταγές, η κατοχή οπλισμού επέσυρε την ποινή του θανάτου. Έτσι οι Γερμανοί:
·       Εκτέλεσαν επί τόπου 9 κατοίκους του χωριού ως παραδειγματισμό.
·   Πυρπόλησαν δύο σπίτια στα οποία βρέθηκε το πολεμικό υλικό, προκειμένου να τρομοκρατήσουν τον υπόλοιπο πληθυσμό για να μην βοηθά τους αντάρτες.
Το  γεγονός της εκτέλεσης των 9 κατοίκων αποτελεί κλασικό παράδειγμα των «αντιποίνων» (Vergeltung) που εφάρμοζε με απόλυτη σκληρότητα η Βέρμαχτ στην Ελλάδα:

 

Πρέπει να επισημάνουμε ότι η τρομοκρατία των Γερμανών στο Στρυμονικό εκείνη την περίοδο (φθινόπωρο του 1942) δεν ήταν τυχαία. Λίγους μήνες νωρίτερα (Οκτώβριος 1941), οι Γερμανοί είχαν ισοπεδώσει τα γειτονικά Άνω και Κάτω Κερδύλια, εκτελώντας πάνω από 200 αμάχους. Το Στρυμονικό βρισκόταν υπό συνεχή επιτήρηση, καθώς οι Ναζί φοβούνταν ότι η στρατηγική γέφυρα του χωριού θα μπορούσε να γίνει στόχος σαμποτάζ από την Ελληνική Αντίσταση.
 
Παρατήρηση: Προσπάθησα να βρω τα στοιχεία των 9 εκ τελεσθέντων, μα κατέστη αδύνατον! Ακολουθώντας μια λογική πορεία σκέψης(έτσι πιστεύω), υπέβαλα αίτημα (ερώτημα) στον Δήμο Ηράκλειας όπου ανήκει το Στρυμονικό Σερρών αλλά και στην Μητρόπολη Σερρών και Νιγρίτας, προκειμένου να μου αποστείλουν από πιθανά αρχεία, τα ονοματεπώνυμα των 9 αυτών κατοίκων του Στρυμονικού.
 
Βιβλιογραφία
 
Α. Δημόσια Κεντρική Βιβλιοθήκη Σερρών: https://serrelib.gr/el/serraiko-apothetirio/i-boylgariki-katohi-stis-serres-kata-tin-periodo-41-44
Β. Εθνικό ίδρυμα Ερευνών: https://www.eie.gr/en/institutes/ihr/research/sections/snr/research/clusters/politics-institutions-and-power/political-history-of-the-greek-state/database-of-german-military-and-paramilitary-units-in-greece-1941-1944-45/
Γ. Μαύρη Βίβλος της Κατοχής: https://ww2istories.gr/images/amaxoi/mavrivivlos.pdf
Δ. Βικιπαίδεια
Ε. https://strimonikoserres.blogspot.com/2026/05/blog-post_490.html
 
 

Γεώργιος Χατζηγεωργίου: Ο έμπορος από την Στρώμνιτσα που αγοράσε το τσιφλίκι του Όρλιακου

 

     

Στην ιστορία του Στρυμονικού Σερρών, υπάρχει το όνομα του Γεωργίου Χατζηγεωργίου, ο οποίος αγόρασε το τσιφλίκι του Ορλιάκου, κατά την περίοδο 1878-1880. Ο Γεώργιος Χατζηγεωργίου, γεννήθηκε το έτος 1976 και  ήταν μέλος μιας από τις πιο ισχυρές, εύπορες και ιστορικές οικογένειες εμπόρων, γαιοκτημόνων και προυχόντων της Μακεδονίας. Η οικογένεια του είχε βαθιές ρίζες στην περιοχή της Μακεδονίας (με ισχυρούς κλάδους σε Σέρρες, Στρώμνιτσα, απ΄ όπου και η καταγωγή του (περιοχή Σκοπίων)και Θεσσαλονίκη). Δραστηριοποιούταν κυρίως στο εμπόριο καπνού και αγροτικών προϊόντων, καθώς και σε τραπεζικές/δανειστικές δραστηριότητες, γεγονός που του έδινε την απαραίτητη τεράστια ρευστότητα για να αγοράζει ολόκληρα οθωμανικά κτήματα (τσιφλίκια). Η εξαγορά του τσιφλικιού ‘Ορλιακο ( όπως γνωρίζουμε ήδη μετονομάστηκε σε Στρυμονικό το 1927) έγινε σε μια κρίσιμη ιστορική καμπή. Μετά το τέλος του Ρωσοτουρκικού Πολέμου (1877-1878) και τη Συνθήκη του Βερολίνου, πολλοί Οθωμανοί – Τούρκοι,  άρχισαν να πουλάνε τις περιουσίες τους φοβούμενοι τις πολιτικές αλλαγές. Η έλευση του Γεώργιου Χατζηγεωργίου ως ιδιοκτήτη άλλαξε τις ισορροπίες, καθώς η γη πέρασε σε ελληνικά χέρια, ενισχύοντας με αυτό τον τρόπο, το ελληνικό στοιχείο της περιοχής. Δίνει οικονομικά κίνητρα (εργασία και αργότερα γη) με σκοπό να προσελκύσει άλλους Έλληνες, κυρίως από τις όμορες κοινότητες όπως της Μαγκριώτισσας (Τουρμπέσι ή Τουλμπέσι), το σημερινό ζευγολατιό.  Τα κατορθώνει και σε λίγα χρόνια οι Έλληνες αποτελούν την πλειονότητα στην περιοχή.
      Η οικογένεια Χατζηγεωργίου χρησιμοποίησε την οικονομική της ισχύ για να στηρίξει την ελληνική κοινότητα. Λειτούργησαν ως οικονομικοί υποστηρικτές των ελληνικών σχολείων και της Μητρόπολης Σερρών. Κατά τη διάρκεια του Μακεδονικού Αγώνα, τα κτήματα και οι διασυνδέσεις της οικογένειας χρησίμευσαν ως καταφύγια, κρυψώνες και δίκτυα πληροφοριών για τα ελληνικά σώματα. Η επιρροή της οικογένειας συνεχίστηκε και τις επόμενες δεκαετίες. Είναι χαρακτηριστικό ότι μέλη της ίδιας οικογένειας (όπως ο νεότερος Γεώργιος Χατζηγεωργίου, γεννημένος το 1876, που ήταν μεγάλος καπνέμπορος) αναδείχθηκαν σε κορυφαίους πολιτικούς παράγοντες της Μακεδονίας, εκλεγόμενοι επανειλημμένα Βουλευτές Θεσσαλονίκης (το 1915, το 1920 και το 1926 με το Κόμμα των Ελευθεροφρόνων).
    Ο Γεώργιος Χατζηγεωργίου απεβίωσε το 1950.
 
Βιβλιογραφία
 
--Γεώργιος Ν. Χατζηγεωργίου, Το Βήμα, 29-12-1950, σελ. 2.
--Μητρώο πληρεξουσίων, γερουσιαστών και βουλευτών 1822-1935, Αθήνα 1986, Βουλή των Ελλήνων, σελ. 148 (αριθμ. 1753) https://www.hellenicparliament.gr/UserFiles/f3c70a23-7696-49db-9148-f24dce6a27c8/1822-1935.pdf
--Βικιπαίδεια